Goudsche Courant, zaterdag 8 juni 1940

Ondergang en wederopbouw van Lissabon De onheilsdag van I November 1755 Htt ii M M il kit hêTt dtr Europtttck hooldtlad Vele iteden hebben in haar ge hiedenis bepaalde onbeilsdagen beleefd welke van grooten Invloed waren op haar verdere ontwikkeling Een sprekend voorbeeld daarvan is de hoofdstad van Portugal Lissabon welke op 1 November 1755 door een hevige aardbeving met den grond gelijk werd gemaakt In dat jaar beefde de aardg op verschelden plaatsen en tal van teekenen kondigden eencatas ophe aan Zoo nam men in Zt tsenland en Italië zg bloedregens waar welke de sneeuwtoppen bloedrood kleurden De Duitsche philosoof Ifnmanuél Kant wijdde later aan dit en andere natuurverscbgnselen in dat gedenkwaardige jaar een wetenschappelijk bo k waarin hij o a vertelt dat een week vóór de aardbeving van Lissabon de aarde bedekt was met een vreemd soort insecten In sommige plaatsen m Spanje en Portugal kropen allerhande reptielen tevoorschijn en te Cadi2 en Gibraltar kregen vele menschen last van duizelingen en hartkloppingen £ en bloeiende handelsstad Lissabon beleefde juist een tijd van grooten bloei het was een zeer belangrijk knooppunj van den wereldhandel eeh stad van schatrijke kooplieden Voor de kaden lagen vele sdhepen welke ruke ladingen uit Brazilië en Indie aanvoerden Het geld dat met den handel werd verdiend werd aangewend ter verfraaiing van de tallooze paleizen welke de stad sierden Zoo weelderig was er het leven dat de kwrft reeds vericheiden malen had gemeend een vermanend wooïd te moeten laten hooren Het woord mudern Babyion was in dien tijd op Lissabon zeker wan toepassing Een enkele dag was voldoende om aan al die pracht en praal een einde te maken De ramp Op 1 November s ochtends omstrteks half tien begon de stad op haar grondvesten te schudden De eerste sch duurde tien minuten De aarde golfde hulzen scheurden een panische schrik maakte zich meester van de tienduizenden die zlrh op straat bevonden Kort daarop kwamen nog twee schokken korter dan de eerste doch nog verschrikkelijker van uit werking want de gescheurde gebouwenstortten in en bedolventallooze burgers Toende derde schok vdorbijwas was Lissabon éenreusachtige puinhoop doch de ramp had noglaög geen emde genomen Een geweldigevloedgolf vernietigde alles wat m de buurt vande haven nog overeind v aa blijven staan enhet vuur deed derest Volgens de beschrijving van ooggetuigen ontstond bg den tweeden aardschok n enorm gat m den grond waarin 4000 huizen met alle men schen die er zich in bevonden verdwenen Een nieuwe kade waarop ongeveer 8üü zeelieden en vissehers stonden weid door de uk vtizwulgeO t Paniek De ramp had een onbeschrijflijke paniek tengevolge Van reddingspogingen as geen sprake overlevenden vluchtten de bergen in omdat zij bang waren voor nieuwe aardschokken Toen de duisternis inviel trokken benden plunderaars düor de verv oebte stad om hun slag te slaan zij deinsden er zelfs niet voor terug de dooden van hun sieraden te berooven Eerst weken later kon men met de opruimlngswerkzaamheden tieginnen Niet minder dan 25 000 gebouwen bleken totaal vernietigd te zijn daartoe Iwhoorden de mooiste kerken en deschoonste palelzen Omtrent het aantal slachtotfeis liepen de meeningen uiteen doch men kanaannemen dat ten mm te 60 000 burgers vanLissabon den dood bij deze catastrophe gevondMi bebben Dt ruïne tian dt Carmo kerk it Lhtabon etenig outrblyfiel van de ilad uit den lyd vóór dt groott aardbeving Thans it deze ralne een optniachtmuttam De aardbeving welke over een groot deel van Europa werd gevoeld zelfs m Rotterdam en den Haag werd nog geruimen tijd gevolgd door kleinere s hokken en trillingen Pas m Maart IT iS kwam de aarde tot ïust en de Inwoners van tjib iabiin b p hnen onder leiding van De Pumbsl hun stad weer op te bouwen Pombal Het werfci Het Lissabon van onze dagen draagt nog steeds den stempel van den wederopbouw In 1756 Dit geldt in het bijzonder voor de binnenstad de zg Cidade Balxa benedenstad welke zich uitstrekt van de rivier tot ver In het Noorden Uit den aan eg van dit gedeelte sprtekt het genie van den markies de Pombal toenmaals minister van den Portugeeschen koning Jozef I Deze markies nam na de catastrophe toen de inwoners finaal het hoofd kw ijt waren het initiatief om van Lissabon een doelmatig aangelegde handelsstad te maken Op de plaats van dfe vernietigde nauwe woonstad in het centrum verrees wc ldra een ruime gezonde wijk met voor dien tijd breede straten welke kaarsrecht op haar oel afgingen Het doel van dlè drie paral el loopende straten was de rivier met aen gr x centraal plein te verbinden BIJ de rivier werd een decoratief vierkant plein door arcaden omgeven aangelegd en van dit plein dat nog heden ten dage het voorkomen heeft van een weidsch terras liet de Pombal zijn rechte evenwijdige straten naar het Rocio pleln loopen de Rua Aurea de Riia Augusta en de Rua da Prata Het was zijn wensch dat zich in deze straten en in de dwarsstraten bepaalde bedrijven zouden vestigen Zoo werd de Rua Aurea de straat der goudsmeden de Rua de Prata de straat der zilversmeden en de Rua Augusta de straat der lakeXkooplieden en zij zijn dit vrijwel gebleven tot op den dag van heden Het Rocio plem is nog altijd het middelpunt van het Lissabonsche stadsleven Hier ontmo ten elkander bijna alle tramlijnen hier staan de voornaamste hotels de belangrijkste kranten gebouwen bet hoofdstation het grootste theater Je verveelt me Karel en ik heb meer dangenoeg van je gehang Ach weet je Karel Je doet nooit eens iett 1 Het waren maar twee korte uitspraken maar ZIJ hadden toch voor Karel van Voorst een logeerpartij die gezellig bad kunnen worden door en door bedorven Bovendien bezorgden zg hem een slapeloozen nacht Dat wi zeggen de tweede uitspraak De eerste die geuit was door zijii oom dl tegelijkertijd zijn voogd was koH hij tenminste nog beschouwen als een soort bemoeizucht heeren van middelbaren leeftijd eigen maar erger was het en zelfs onverdraaglijk als Else een allerliefst meisje wie hij had verteld dat bij graag met haar zou willen trouwen hem kalmweg zoo n antwoord gat ICn daarorii wandelde Karel van Voorst zoo vroeg in den morgen In het park dat zich om hel landgoed van zijn oom uitstrekte en dacht hij zoo ernstig na Als hij heel eerlijk naging wat hij totnutoe had f epresteerd moest hij toegeven dat er niet veel te zijner verdediging kon worden aangevoerd Op de universiteit had htj weliswaar en goed figuur geslagen met roeien en hockeyen en hg had een beetje ge joe jitsoed Maar dat legde bij een meisje al EK e geen gewicht in de schaal o neen integihdeen oover was Karel van Voorst met zijn overpe izingen gekomen toen hij een sigarenaansteker zag liggen op het grasveld dicht bij den muur die om het park heen liep Het was maar een klein ding dat hij in normale omstandigheden in zgn zak zou bebben gestoken en aan den huisknecht zou hebben overhandigd om het den rechtmatigen eigenaar terug te geven Maar de omstaitdigbeden waren niet normaal i arel was aan het denken geslagen Tenvljl hij bukte om den aansteker 6p te rapen herinnerde hl zich de inbraken die den laatst n tijd gepleegd waren m verscheidene landhuizen dour bandieten die zich per auto van het huia van het eene slachtoffer naar dat van het andere begaven Het zilver van de familie van Voorst was beroeii d maar het was belangrgker dat zgn tante jliist haar juweelen uit de safe op de bank had laten komen ter gelegenheid van het feest op haar dochters eenentwintigsten verjaardag En tante s paarlen kalskettlng was nog beroemder dan net zilver 1 Nu zijn heri enen eenmaal op volle kracht weiKten ging Karel aan het deduceeren en combineeren Hij klom op den muur om het park en keek erover been Net zooals hij had gedacht sporen van autowielen Het was alle maal luo klaar als een klontje Iemand was hier naartoe komen rijden was over den muur gek ommen en h d den slgarenaansteker laten vallen Allnen had hij hat ding verloren bij hel komen of bij het gaan T Karels eerste opweliihg was het huis in te en de marktWSl Hoog txjven dit plein en van V dit punt heeft men een prachtig uitzicht op Pombal s stad verheft zich de rufne van de gothlsche Carmokerk één van de weinige overblijfselen van hel Lissabon voor de aardbeving i De wederopbouw ers van de stad hebben terecht gemeend dat zii deae indrukwekkende ruïne moesteif laten taan als een memento morl voor komende geslachten Een deel van de kerk IS thans Ingericht als oudheidkundig museum De stedebmiwers van de 19de eeuw hebben Lissabon voorzien van nieuwe woonwgken enbarbij ae eelelniaat van de Pombal s schemieenigszins uit hMfoog verloren doch de aanlegvan een breede promenade Avenlda da Liberdade ongeveer naar het voorbeeld van dePanische Champs Elysées strekt hun tot eerDeze prachtige avenue met haar tien rijen van boomen loopt van het Rocio plein rechtstreeksnaar êéti rond plein dat den naam en het gedenkteeken draagt van den man die in donkere dagen van grauwe vertwijfeling de leiding nam bij den wederopbouw van zijn stad den markies de Pombal een lichtende figuur in de groote geschiedenis van een kleine zeevarende natie 0 rennen en Brand I te roepen of zoolets Maar toen bedacht hij zich Hij deed nóóit iets nietwaar Nu bij zou het u laten zien tenminste haarl fluitend ging hij het huis binnen om zgnontbijt te nuttigen Na een verschrikkelijk saai en vervelend diner bleef Karel dien avond laat op en toen Jedereen naar bed was gegaan ging tilj naar de bibliotheek waarw de tafe stond met tante s beroemde luweelen bewaakt door de portretten van alle voorouders van de van Voorsten Daar maakte bij het zichzelf gemalücelljk Straks zou bij het licht uitdoen en de wacht houden Wat de inbrekers betreft die zou hij behandelen met zijn revolver en zgn kennis van joejitsoe Maar zooals zoo vaak gebeurt met keurig m elkaar gezette plannen juist toen hij meende dat het geheele huis in middernachtelijke stilte was gehuld verscheen er een indringer Verdoom de nieuwe huisknecht Karel had den man nooit kunnen lijden maar nu kon hg hem heelemaal niet meer uitstaan Maar ook aan deze bezoeking kwam een eind en een halt uur later draaide Karel het licht uit Nóg een halt miriater llep iljTöi een roos in d h grooten fauteuil Ttru X hU bukte om den eanatcltci op te rapen Toen Karel weer wakker werd aehaen eï licht in de kamer Het was fkomstig v n een eleetrisehe toorts Onmicfdallljk wes hij klear wakker Hlj voelde dat hg begon te beven Het kon zgn dat zijn zenuwen hem parten speelden reagr het kon oWt het bloed van de voorouder Igke van Voorsten zijn dat in zgn aderen ging tintelen Hoe dan ook Karel klemde zgn handen om het kussen van den fauteuil en luisterde muisstil Het licht verdween op dit oegenblik en Karel kreeg een koude riUmg over ujn rug N j l neen hu waa niet kiang het tochtte alleen Mwr vreeselijk door het open venster De eigenaar van den sigarenaansteker was gearriveerd E gebeurde diets Karel wiens oogcn nu gewend begonnen te geraken aan de duilternis gluurde zoo voortichtig mogelijk om de leuning van den stoel Nu zag hij wat er gebeurde de tMzoeker was niet alleen gekomen hg was ook bezig om weer weg te gaan Karel aarzelde maar toen was het hem ineens of Mn van zijn vooroudera hem toeduieterde Vooruit Karel schiet op 1 En Karel schoot op Hg had eigenlijk ziji revolver behooren te gebruiken maar hg wat nog niet wo erg bedreven in bet opapeuren van iptsdaden en hij sprong du den Inbreker oV den rug Op het oonablik dat deze op de vensterbgok ttond k ar om naar buiten te sprin gen had Karel hem te pakken Het il niet prettig als iemand bovenop je ploft terwijl je mid den in den nacht uit een vreemd huis prot ecrt te ontsnappen maar de bezoeker waa blgkbaer aan zooiett gewoon Inplaat dat hij naar buiten sprong sprong hij de kamer in en 11 zljo arm als een stoomhamer op Karela gezicbt neerkomen Tenmmste dat wa de bedoeling maar door de duistemi kon bij zijn richUnc met goed bepalen en sloeg bij rakelings tsngs Karels kin Die begon nu in conditie te komen Alle wnthg ooit van joe jitsoe had geweten kwam tKugin zgn herinnering De dief wist nlati van wop stelen hij vertrouwde blijkbaar op de krachtvan zgn vuuten maar erg metbodiscta gebruiktehg ze toch met Bmnen een mmuut lag bl up den grond en hijgde L 8t los Je breekt mgn arm 1 Natuurlgk zei Karel Dat is de t edoeltng ook 1 Er was een oogenblik pauze in de vechlpa ilj en Karel probeerde te t edenken wat een rechercheur nu zou doen Maar daar kuD hg i et geen mogelgkheid achter komen Ineens keek hg verbaasd Tot nu toe had bijmet veel van het gezicht van den inbreker gezien maar nu was hij vlakbg diens rechterxiren hg kende dat oor Htj bad bet al eena eerder gezien nog veel dichterbij Het wait n oor met een lidteeken en dit was ontstal na een verwonding die hiji Karel Itruikeletxt flbd veroorzaakt tgdens een tiartstochtehjk ttocfceyspel Ludovicus riep Karel uit bij iitp naamwerd zgn vroegere schoolkameraad altijd genoemd en Karel gebruikte hem nu autuniatiscta Kereltje mompelde de inbreker Het was een merkwaardig oogcnbli instmetiel tieten zg elkaar los Karel was de eerstei die weer sprak Hoe kom jij hier lei hij Zgn vroegere schoolkameraad wendde ticb af Het was een ellendige toestand Br was ruovee te zeggen dat niet gezegd lion v ordeoi Langzaam stak hij zijn hand m zijn zak en tuen Karel nerveus een stap acbterult deed stak Ludovicus hem den paarlen halsketting toe Hoe kom jg daaraan zei Karel nu Er bad misschien wel leta verstandigers gezegd kunnen worden maar zoover kwam hetmet Eigens in het huis sloeg een deur dicht en bij het hooren van dat gt iuid verstijfde de man die eens de knaap Ludt vtcus was gewcvst plotseling Tuen sprong hg dour bet open venster Het wa Verdoom de nieuwe huisknecht dl binnenkwam maar heelemaal niet zooall een huisKnecht betaamt Bi deet het eleclrur h licht aan sprong bUna bovenop Karel dii er nogal mal bgstond met dwi balikettlng in de band Hij duwde hera opalj O itond is een oogwenk btj het raam In welke richting is till gegaan T vroeg hgpp een toon die heelemaal niet met dien v meen huisknecht overeenkwam Voór tCarei antwoord kun geven was ook Verdoom duui tietraam naar buiten gesprongen Tuen verschenenandere personen op bet t ineel eenrt Kai l oom Even dacht Karel dat ook deze 0ti sipringen achter den inbreker en Verdoom Ban wuaroum van Vuurst staarde bemalleMi maar stomverbaasd aan Jg hier hijgde hiJ Met een gezicht van dat heb ik nu eens in nujn eentje opgeknapt overhandigde Karel zgn oom den buit Ik heb op hem gewacnt zei bU kalm Dus je wist dat hl komen zpu I riep oomuit Karel was op het punt een ze r bescheiden antwoord te ge B toen Kla bUuNokwain al gauw gevolgd oor Rika de builboudalar tant Emilie en versdheidene gaiten Karel zei rustig en duidelijk Ik heb een beetje voor deteettw gekweeld Hm 1 gromde oom Jobannc dat bad Jawel aan Verdoorn kunnen overlaten Verdoom zei Karel Ja rechercheur Verdoom Tante EmUtawilde hem beslist bier hebban Knlia je beblbet m geleverd Een knap atuUe wurk Karel straalde t ts kranig I iel Els En baar eqtbQutaasm en baar oogen aeidai Kai i dat alle nog wel in ocda mi kan i d