Goudsche Courant, donderdag 8 augustus 1940

6 Kocmruchte dagen uit vervlogen eeuwen Nederlanders voeren over de wereldzeeën Toen Oost en Westindische Compagnie den kolonialen koers bepaalden Frankryk sedert 1635 weer onze bondgenoot zette na den vrede van Munster den oorlog met Spanje voort en verbond zich in 1666 m t ons tegen Engeland 4 Amerikaansche geschillen welke in Cromwells politiek tegenover Spanje een zoo groote rol gespeeld hadden werden eerst in 1670 bijgelegd Gedurende een groot deel der zeventimde eeuw was de Caraïbische Zee t jachtterrein van Pransche flibustiers en Engelsche buccaneers bij wie zich de Nederlandsche avonturiers aansloten Een minder fraaie bladzijde uit het boekder West Indische Compagnie maar bezien in het licht vn dien tijd te oillijken washaar aandeel in den slavenhandel Eerst en passant zich ermede bemoeid hebbende gmg men er na de oprichting van de W I C toe over niet alleen buitgemaakte slaven te verhandelen maar ook zelf deze t gaan hrlen en over te brengen naar onze eigen nederzettingen in Amerika waar vale werkkrachten noodig waren Echter ook de Ftansche j Engelsche nederzettingen moesten door onze schepen van slaven worden voorzien terwijl ook Spanje hoe ongaarne men ook met kettersche leveranciers had te maken slaven van de HollandKhe vaai rs betrok Obistreeks de helft der GoiuUh Eeuw waren wij in dez handel de eerste J Wij hebben voor de samen telling van dit artikel slechts hier en daar een greep kunnen doen uit de overvloedige hoeveelheid stof welke opgetast ligt in de nieuwe uitgave Nederlanders over de Zeeën waarvan wü de lezing van harte aanbevelen n 1 Tirrm ii r inrMiiiirriH TTirTIIMT Inboorlinc van Nienw Nederland b Mhit vlnf vu j4riL Hefapatendi UM bM de sch ti eeow van de vp overiiig van Cnza ao in ie€4 Helhmtfen toit T rtfven de op dfe marM Ie Banten jKrjjs a ep Ixt eemmaiutasdiip van Admiraal Tromp Toor den slac bQ Dnlas I aiST in tqden als die welke w i nu beleven wanneer de verbindingen met de gebieden overzee tijdelijk liJn viTbro ken it men geneigd oa eens wat nader de groote waarde van dat deel van om Ruk bij den aequator te overdenken Want eenrt nu zien wü hoe sterk die banden zyn roo sterk dat wij ze nauwelijks nog gen maar by het wegvallen wordt het gemis te sterker gevoeld Nu beter dan ooit leert men de pionierstochten van onze verre voorzaten beter waardeeren want zij waren het imi ers die door hun stoutmoedigheid dat groote koloniale njk sticht ten dat dergelqke enorme afmetingen heeft dat de goede vaderlander die nooit buiten zqn kikkerland is geweest zich daar van geen voorstelling kan vormen De Nederlandsche gewesten hebben zich vooral als een koloniale mogendheid doen gelden nadat zQ afgerekend hadden met den Spaanschen overheerscher Philips H Tegen z jn onderdrukking rees verzet dat ten slotte culmineerde én zijn beslag kreeg in de bekende afzweermg van 1581 Een dergeUjke daad hoeveel moed daartoe ook noodig mocht zijn bracht z n consequenties mede want nu stond men er hier voor de wieken zeU uit te slaan o cp eigen beenen te kunnen staan en een gezond vaderland op te bouwen Om de Spaansche uitsluitingspolitiek te omzeilen richtten onze koene zeevaarders den steven hunner schepen naar Oost en West en togen In hun kleine notedoppen den Atlantiscben Oceaan over naar Nieuwe Wereld voeren de driekleur trotsch over den Indischen Oceaan plantten onze vlag op Oecima Zij vochten zich een weg naar het verre Indië Het doel van deze tochten was tweeledig Het eerste doel was Spanje en Portugal zooveel mogeiyk sdiade toe te brengen ter w l men er ten tweede voor zorgde met eoi aanlokkelqken buit weer naar thuis te varen Groot is in dien tijd einde zestiende en begin tventiende eeuw de invloed geweest van de kooplieden die uit Zuidelijker streken zich in het Noorden kwamen vestigen Zü kwamen uit Antwerpen naar Amsterdam en Rotterdam en hebben een belangrijk aandeel gehad in den snellen opbloei van beide handelssteden Bu het ondemanen van deze tochten speeWe het particuliere initiatief dikwijls een groote rol want het gebeurde zelden dat de Staat een expeditie geheel op eigen kosten liet uitrusten Wel verleende de overheid regelmatig krachtigen steun die doorgaans bestond in het vrijstellen van verplichtingen en het bewapenen van de schepen Dat er toen wel pit zat in de Nederlanders en Vlamingen blijkt uit het aantal tochten op langen afstand dat legio IS Dat niet alle met name vermeld j worden in de vaderlandsche geschiedenis is slechts hieraan te wijten dat zq meest al geen blijvende successen opleverden ïlen schip liep binnen met een rijke lading en daarmede was het in de meeste ge vallen uit Van veel meer belang waren de expedities waaraan bovendien het verkennen en verwerven van nieuw land ten doel lag Deze zeevaarders leverden voor onze expansie naar Oost en West zichtbare resultaten op Zooals b end hadden de Spanjaarden op den zeehandel het monopoliestelsel doorgevoerd Ook na 1581 iette men echter hier te lande de ontduikings en camoullagemethoden voort door de bemanning en de nationaliteit van het schip angst vallig te verbergen Ja in vele gevallen monsterde men een gedeeltlijk Spaansche of Portugeesche bemanning Sterker nog op de Portugeescb koloniën io Afrika werd door de Hollanders nog clandestien handel gedreven Wanneer een som gelds voor wSSiss IS omkooping niet voldoende was an qffak het scbeepskanon een woordje mede Uit alle berichten warover wij uit dien tüd de beschikking hebben spreekt een zoo geheel and re mentaliteit Er blijkt dan dat bet kqpen een zeer belangrijke rol speelde in de ordentelijke scheepvaart Belangwekkende bijzonderheden kan nien daaromtrent vinden in het onlangs vrasciienen baanbrekende werk over bet tot stand komen van onze koloniale macht JNederlanders over de Zeeën dat op royale wijze door de fa W de Haan te Utrecht in het Ucbt werd gegeven Over het begrip kaapvaart vinden wü daarin bijvoorbeeld De Watergeuzen en de latere beoefenaars der vrije nering vooral de bij Spanjaarden en Spaanschgezinden gevreesde Plitselmgers Pitsehngos Fredii ImguesVlissingers zouden ook buiten Europa den vijand afbreuk hebben kunnen doen wanneer zij met dichter bij huis een zoo ruim arbeidsveld gevonden hadden De guerüla ter zee echter was de leerschool voor de maritieme actie ook die in vreemde werelddeelen van later De Spaansche zilvervloten werden reeds in de dagen van Karel V door de Franschen bedreigd de Engelschen loerden er op sedert 1590 en b ons werd direct na 1568 gedacht aan vrijbuitersexpedities naar West Indië Tot tien jaar later hebben de Staten Generaal en Willem van Oranje zich thet dusdanige plannen bezig gehouden zelfs is er sprake geweest van een compagnie voor dte kaapvaart Het is editer niet gekomen tot uitvoermg Voor en tijdens het bptand echter moes toi onze koopvaardeiyb cht zijn op ve ediging in Afrika che en Amerikaan sche wateren de sch n waren dus gewapend een Middelburger vroeg in 1599 aan de Staten van Zeeland zelfs soldaten voor een reis naar West Indië Eenmaal ten oorlog uitgerust was men in de gelegenheid vijandelijke schepen en ladingen te nemen de schippers op Afrika en de West hadden dan ook vaak commissies en combineerden den handel met de kaapvaart Zooals ook onze Groenlandvjiardew zelfs tijdens hei Bestand waaraan overigens de vyand zich evenmin stoorde gemachtigd waren zkb van Spaansch eigoidom meester te maken Trouwens de kaapvaart in vreemde werelddeelen hield zelfs na een vredesverdrag niet op noch dat met Hendrik IV van 1598 nocb dat met Engeland van 1604 heeft Spanje verlost van de Franschen Engelscbe vrijfeuitcrij m Amerika immers het bedruf werd voort gezet als represaille tegen de Spaansche maatregelen tot wering van vreemde indrin gen Uit deze particuliere tochten is eerst veel later de eigenlijke compagnie ontstaan BMMÜs wq die kennen in de Vereen igde Oostindische Cozhpagnie en de West Indiaehe Compagnie Ze werden geboren onder den dwang der concurrentie uit het buiten land De verschillende grooter en kleinere kapitalisten staken de hoofden en het geld bijeen Wu merkten reeds op dat het geweld op deze tochten dikwuls een belangrijk woordje meesprak Derhalve kon men nooit goed genoeg zijn toegerust om vijandelijke roofaanvallen te keeren Aangezien er ovtr ons eerste handelscontact met de Oost reeds vee geschreven is zullen wy tot slot van dit artikel nog wat uitvoeriger stilstaan bij de geschiedenis van de West Indische Compagnie die wel niet zoo lang heeft bestaan maar daar om toch niet minder belangwekkend was Hoewel achteraf bhjkt dat wij met name in het Westen ten slotte meer indirect de band hebben gehad in de kolonisatie van andere mogendheden toch bluft dit zeever keer van niet te onderschatten waarde zoowel voor het Nederlandsche prestige ala de welvaart Omtrent die eerst jaren van de WestIndische Compagnie lezen we in Nederlanders over de Zeeën onder meer Nauwelijks was het Bestand afgeloopen of de zoo lang bepleite en bestreden plannen tot oprichting eener generale West In dische Compagnie kwamen tot uitvoering het eerste octrooi der nieuwe gepriviligieerde maatschappij gold voor vier en twintig jaar en haar gebied zou zich uitstrekken over dat deel der aarde dat niet begrepen was in de nog rechtsgeldig bestaande Nederlandsche octroo en vap anderen Wel werden scheepvaart en handel in den octrooibrief het eerst genoemd daarna koloni satie maar het is duidelijk dat de over eesche actie tegen den vüand het voornaamste doel was en gedurende de eerste jaren hebben kaapvaart en conquertes de groot ste rol gespeeld Wat de zn it rt betreft moest tegenstand van de particuh re belanehebbenden overwonnen of terzijde gesteld worden alvorens deze tak van bedrijf in 1622 bij ampliatie in het octrooi kon worden opgenomen De inwendige ori isatie der Compagnie kwam overeen met dit van andere soortgelijke lichamen in ons land door bewindhebbers bestuurde Kamers en een college voor de algemeene leiding dat der XIX Democratisch was de inrichting niet cte groote aandeelhouders hoofdjrarticipanlej wisten in 1623 eenige medezeggenschap fe verkriigen de kleinpren werden Miehiel Adriaensaon de Bnyter een der grootste vlootvoogden nit Nederland s gesehiedenis ter zee wellieht een der grootste ter werdd De nauwe betrekkingen tot de overheid nauwer dan bij de Oost Indische zusteronderneming zouden voor de West Indische Compagnie niet altijd als voordeelen voor denJ tSat soms als na declen gevoeld worden De steun van overheidswege bleef nog al eens achterweze aan den anderen kant was zij reeds in 1632 n struikelblok voor den vrede met Spanje en bij de latere afwikkeling van geschillen met Portugal en Engeland een lastige factor waarmede de regeering desniettemin rekening moest houden Reeds voor den afloop van het eerste octnxji verleend in 1621 red verkeerde de Compagnie financieel in bedenkelijke omstandighedoi de verovering der zilvervloot in 1628 had een groote uitkeermg mo geiyk gemaakt doch de inwendige positie niet versterkt en de kort daarop gevolde veroveringen in Brazilië waren wel zeer kostbaar maar niet voordeelig geweest Van 1623 tot zes of zeven jaar later hebben de vloten en eskaders der Compagnie den vijand in Amerika en West Afnka veel afbreuk gedaan sciiepen en ladingen werden genomen of in brand gestoken aan land werd geplunderd en eigendom verwoest steden werden gebrandschat Piet Heyns verovering der Spaansche zilvervloot 19 de baai van Matanzas op Cuba was wel het ircest opzienbarende succes Toen men eenmaal vasten voet in Brézillië verkregen had ontstond een kaapvaart van daaruit d w z van ons gebied tegen het deel der kust dat in s Hadden reeds voor 1621 particuliere Nederlandsche kapers m West Indië rondgezworvoi later verleende de Clkimpagn daartoe verlof natuurlijk onder beding van aandeel in den buit