Goudsche Courant, zaterdag 22 maart 1941

Een schaakmachine wonder dat Montl volbrengt Als tomven staan de spieren en aderen van zijn lichaam onder de huid Bloedrood is zyn gezicht Nog steeds huilt de bora door de tent en speelt met de twee mannen baar afschuwa Ujke spel Ontzetting heeft zich meester maakt van de menigte GeetuJ5 enScK waagt het zich te bewegen geen ander geluid hoort men dan het razen van den Jstorm Een nieuwe hevige windstoot slingert demannen büna tegen het dak Met bovennatuurUjke kracht houdt Monti zichzelf en zyn partner vast y Emdelük is het geweld vah de hora gebroken De wjndstooten verminderen De trapeze slingert langzaam uit Beneden wordt een vangzeil gespannen Nu kan Monti zijn partner loslaten Met moeite laten de van kramp versiufde handen de armen van den partner los Loodrecht stort deze omlaag veert een paar maal in het vangzeil op en neer en staat dan door het gejuich der menigte begroet in de arena Terwül het meisje zich langs de touwladder naar beneden begeeft richt Monti zich zijn laatste krachten inspannend op Slechts met moeite kan hü zün verstüfde knieën bewegen Hü kan onmogeUjk gebruik maken van de touwladder Ook hü laaft zich in het vangzeil ploffen Zyn beenen weigeren den dienst Op hun schouders dragen zün kameraden hem naar buiten Het gejuich en de geestdrift der menigte kennen geen grenzen Terwül in de tent de voorstelling wordt voortgezet ligt Monti uitgeput op zijn bed in zün wagen De blonde partner masseert hem om zyn starre ledematen weer soepel te maken Het meisje staat er snikkend by De afachuwelüke spanning van het laatste kwar tier heeft zich bü haar in tranen opgelost Monti grüpt de hand van zün partner Wat ik je tevoren heb gezegd zullen wy maar vergeten Als jullie elkaar graag mogen lüden zal ik jullie niet in den weg staan de hoofdzaak is dat ons werk er niet onder lüdt Die in staat tvas iederen tegenstander te verslaan hevig door de spleet tusschen dak en wand en rukt hem uit zijn baan Een duizendstemmige angstkreet klinkt uit de toeschouwersruimte in twee seconden moet de man te pletter vallen Op het laatste oogenblik echter zwaait Monti met zijn trapeze naast hem en grijpt hem biJ den arm Een moment is het dood stil dan juicht de menigte hen donderend toe Doch weldra verstomt het gejuich weer Het geweld van de hora heeft thans zijn hoogtepunt bereikt De reusachtige tent schokt en beeft onder de hevige windstooten Buiten in de stallen brullen de dieren en boven in den circuskoepel worden de twee meilschen als een speelbal heen en weer geslingerd Met een van angst vertrokken gezicht hangt Monti aan den trapeze en drukt met bovennatuurlijke kracht zijn Jmieën vast om niet te vaUen Met zijn handen houdt hü zijn partner vast hoe lang nog Elk oogenbUk kunnen de gespannen spieren zich begeven en dan vallen de twee mannen van een hoogte van twin tig meter naar beneden Zü worden met geweld door de lucht geslingerd Monti houdt vast Als hij nu den partner zou loslaten kon hü zich optrekken dan zou hij de touwen van den trapeze grijpen Maar Monti laat met los Veleer stort hü zelf mee in de diepte M n dat hy den ander prüsgeeft Op het platform staat het meisje het houdt zich vast aan de touwen en staart naar het De arm tan den Turk die op het kasten rustte bewoog zich Met hoekige bewegingen pakte hij een pion zette hem op zijn plaats op h et bord waarna de arm weer met dezelfde hoekige bewegingen op het kussen terugzakte Een raadsel dat heden ten dage nog niet is opgelost Hel meisje xit aalt de schminktafel £ e bora komt Anontimr in een circaskoepel G LOEIEND heet brandt de zon op de reu acl tige circustent te Triest Vijfduizend imuchen wachten vol spanning op het begin van de voomtelling Juist heeft de jradio in het weerbericht gemeld dat zeer cpoedig gerekend kan worden op de bora den gevreesden stomn van de Adriatische Zee In koortsachtige haast werden de touwen en de masten van de tent gecontroleerd De middagvoorstelling kon zoodra was gemeld dat lies in orde was beginnen Drie minut i later voerden in de getraliede kooi die de geheele arena in beslag nam de tiigers hun nummer uit In hun wagen maakten inmiddels de drie Montis zich gereed voor hun grootsch luchtnummer Het meisje zit aan de schminktafel In het deel van den wagen vlak naast haar slechts door een dunnen wand van haar afdeeling gescheiden bevinden zich haar partners Zij chijnen een meeningsverschil te hebben Het meisje boort hen zachtjes maar opgewondöi spreken Opeens wordt de twist heviger Het meisje schrikt op ü hoort haar naam noe men De stemmen worden steeds luider dreigend zelfs Angstig drukt zij zich tegen den wand en luistert E i woedende vuistslag doet de tafel dretmen Er klinkt gerinkel van brekend glas Ik laat mij door jou niets verbieden I De ander springt op Een stoel valt op den grond Dat zttUen wij zien Ik heb je gisteren algezegd als het tusschen jullie niet uit is komen er ongelukken van Vanmorgen heb ikJuUie wéér samen gezien Met een hVrden slag valt een deur in het lot De tranen springen het meisje in de oogen Zu gaat naar de andere afdeeling van den wagen Aan de tafel zit de partner die om en om met het meisje den vermetelen sprong van den eenen trapeze naar den anderen uitvoert Hü is nog jong blond en slank gebouwd een heel verschil met den zwarthari gen Monti die groot en zwaar gespierd ia Het meisje strekt baar vriend over de haren Je moet niet treurig zijn wij moeten elkaar alleen niet meer zoo vaak ontmoeten Ik houd daarom niet minder van je Hy antwoordt niet Langzaam staat hij op en gaat naar de tent Na een vroolyk clowns nummer treden in lichtblauwe zijden tricot pakjes de drie Monti s de arena binnen De in bonte uniformen gek cede leden van het orkest spelen een vlotten marsch gedurende welken de Monti s langs een touwladder naar den circuskoepel klauteren Dan begint het gevaarlijke nummer Er wordt zonder net gewerkt In ademlooze stilte volgt het pubUek de luchtacrobaten Eerst werkt het meisje alleen een poosje aan den trapeze Zij verwerft een daverende ovatie van het publiek Het werken hier in Triest is niet gemakkelijk De toeschouwers zijn gewoon aan hét klimaat maar de artisten hebben zeer te Ujden van de hitte De trapézen zijn gloeiend heet de handen worden vochtig en elke greep ia eigenlijk onzeker Met vreugde begroet het leisje een spoor van tocht Buiten huilt en giert plotseling de storm die het tentdoek dctet klapperen De bora is losgebroken I Maar de touwen er de masten zijn sterk zU trotseeren den storm Oc+ÉW Nu beginnen de drie Monti s gezamenlijk te werken De jongste hangt met zijn knieholten aan den trapeze Van den anderen wijd uitschommelenden trapeze zweeft de partner weg om Monti s benden te grijpen Boven op het platform staat het meisje en kijkt angstig toe De zwarte heeft tevoren gedreigd Als hij nu niet op het juiste oog nblik grijpt is zijn partner verloren Geen mensch kan hem later beschuldigen In snelle vaart suist nu de blonde door de lucht Op hetzelfde oogenbUk blaast de storm Op een Kcbruari avond van het Jaar 1769 werd in het keizerlyk slot te Schönbrunn by Weenen voor keizerin Maria Theresia en haar gevolg een voorstelling gegeven door een zekeren monsieur Pelletier De voorstelling bestond uit een reeks van magnetische experimenten Alle aanwezigen waren over het gebodene hoogst verbaasd slechts één heer uit het gevolg maakte hierop een uitzondering het was de keizerin opgevallen dat raadsheer Von Kempelen niet veel aandacht aan de voorstelling besteedde Zy liet hem roepen en vroeg niet al te vriendelük of deze wonderen dan geen indruk op hem maakten Hü antwoordde dat als hü eerlük wilde zün en Mat moest hü natuurlijk tegenover zün keizerin hü moest toegeven dat de prestaties van den Franschman niet zoo büzonder waren Het was de keizerin bekend dat Von Kempelen zich met mechanische experimenten bezig hield en zü vroeg hem dus of hü kans zag het gezelschap iets beters voor te zetten De raadsheer dacht e i oogenblik na en antwoordde toen dat hü wel iets in zün hoofd had Het was echter een zeer moeilyk project hy hoopte het binnen eenige maanden gereed te hebben en dan zou het hem een groote eer zyn wanneer hy het aan Hare Majesteit zou mogen presenteeren Raadsheer Von Kempelen stond in Weenen bekend als een origineel man Hy was boren in het jaar 1734 te Presburg als zbcai van ridder Engelbrecht von Kempelen In Weei i had hy rechten en philosophie gestudeerd Een vertaling van zün hand van het wetboek van het Latyn in het Duitsch had de aandacht van Mfria Theresia getrokken en de jonge ambtenaar maakte snel promotie Maar hy had meer liefhiftberü in dingen van mechanischen aard dan bi zaken het recht of de philosophie betreffend en zyn aanleg werd dan ook weldra door het hof erkend Hoewel hy geen architect van beroep was werd hem de bouw van het keizerUjk slot in Ofen opgedragen terwül hem verder het toezicht op de Hongaarsche zoutwinningsbedrüven werd toevertrouwd Het onderhoud met de keizerin werd weldra bekend en alom was men zeer nieuwsgiel4g wat de raadsheer wel ten tooneele zou voeren Na verloop van drie maanden gaf hü ite kennen dat hü gereed was het experiment fn het publiek te vertoonen en toen de keizeri een groot aantal gasten uitnoodigde om de hoogst merkwaardige voorstelling te geven door den Koninklijken en Keizerlyken Raadsheer Ridder Wolfgang von Kempelen bü te wonen steeg de spanning nog meer Wie kan schaken Op den betreffenden avond zag men in de zaal waar het experiment zoii worden gehouden een groot voorwerp door een laken bedekt Nadat de keizerin was binnengetreden vroeg Von Kempelen wie van de aanwezigen kon schaken Eenige heeren meldden zich aan De raadsheer stelde hun de vraag of zü het zouden aandurven een partü schaak met een automaat te spelen Hü nam het laken weg en de aanwezigen zagen tot hun groote verbazing de figuur van een Turk die met gekruiste beenen voor een tafeltje zat waarop een schaakbord stond De eene arm van den Turk rustte op een kussen de andere hing langs zyn züde het knikje waarop da man zat was van wielen voorzien zoodat hü gemakkelyk in verschillende standen kon worden geplaatst Op de vfaag van Von Kempelen ontstond een algemeen gelach hoe kon men nu schaken met een automaat I Eén van de heeren die zich hadden aangemeld nam echter tegenover den Ttirk plaats en de party begon Von Kempelen stond bü een klein kastje dat met snoeren met de figuur verbonden was Hü opende het deksel van het kastje en keek erin zonder echter iets aan te raken Plotseling hoorden de aanwezigen een snorren als van een uurwerk en de arm van den Turk die op het kussen rustte bewoog zich Met hoekige bewegingen pakte de Turk een pion zette hem op zün plaats op het bord waarna de arm weer met dezelfde hoekige bewegingen op het kussen terug zakte Het knorren van het uurwerk hield op de automaat had den eersten zet gedaan Nadat de tegenpartü van den Turk eenigszins van zyn verbazing was bekomen deed hü een tegenzet en de partü Khig door Lang zou het niet duren want reeds na tien zetten was de tegenparty een middelmatig speler mat Het uurwerk snorde bü eiken zet wanneer de tegenpartü een verkeerden zet deed schudde de Turk het hoofd tweemaal schudden beteekende Gardez en driemaal Mat Na deze overwinning van den automaat zette zich een tweede speler tegenover den Turk ditmaat een goede schaker De partü duurde echter slechts weinig langer na een half uur was ook hy overwonnen De toeschouwers waren stomverbaasd men vond het wel wat griezelig en deze stemming werd riiet minder toen Von Kempelen een züwand van het kastje opende en men een wirwar van raderen stangen en snoeren zag Hü gaf echter geen verklarmg van zün machine het bleef een geheim zoolang hü leefde en ook daarna werd het niet opgelost Een partij met grootvorst Paul van Rusland Na deze voorstelling aan het hof werd Von Kempelen in zün woning or nieuwsgierigen bestormd Men belegerde zyn huis iedereen wilde de merkwaardige machine zien en bewonderen Dit werd tenslotte zóó erg dat de raadsheer ora weer rust te krügen liet be kend maken dat hij sijn machine had vernietigd Dit was echter niet de waarheid Toen eenige Jaren later grootvorst Paul van Busland bü keizer Josef in Weenen op bezoek was kwam het gesprek ook op de wondermachine van Von Kempelen Men liet den raadsheer halai en toen bleek dat de machine nog bestond De grootvorst die een uitstekend schaker was waagde een party tegen den Turk en werd verslagen Keizer Josef gaf zün raadsheer nu twee jaar verlof en op zün aandrang reisde Von Kempelen naar Petersburg Londen Berlün en Parus Overal wekte de automaat groote elangsteUing niet eenmaal werd de Turk verslagen In Berlyn bood koning Frederik de Tweede den raadsheer een ongehoord groot bedrag wanneer hü het geheim van zün machine wilde ontsluiteren Von Kempelen nam dit aanbod aan en de automaat bleef in het koninklük slot in Berlün Veel genoegen schynt de koning echter niet van zün koop te hebben gehad de automact werd weinig gebruikt wat wel een wonder mag heeten daar Frederik een hartstochtelyk schaakspeler was die o a vele jaren lang partyen per brief met Voltaire speelde Von Kempelen stierf den 26en Maart 180i Hy heeft zün geheim mee in het graf genomen want het is zeer te betwüfelen of de oplossmg welke hy aan Frederjk de Tweede gai wel de juiste is geweest Ook Napoleon stelt den TiiA op de proef Toen Napoleon in 1806 in Berlün kwam hoorde ook hü van den merkwaardigen automaat hü speelde een partü met den k en verloor Nu stond deze merkwaardige figuur weer in het middelpunt van de belangstelling Het is tpet bekend hoe de machine in het be it van een Weenschoi instrumentmaker Maizl geheeten kwam maar deze MSlzl trad in vele Europeesche steden met de machine op en hü wekte overal evenals de uitvinder had gedaan groote verbazing en bewondering Later moet de automaat ook in Londen en zelfs in Amerika vertoond zyn waar de Turk ondertusschen whist zou hebben geleerd Bü den brand op de wereldtentoonstelling in Philadelphia in het jaar 18M werd het apparaat vernietigd Eenige Jaren daarvoor in 1838 schreef jde Fransche ingenieur Toumay een artikel in de Kevue mensuelle des echoes waarin hy trachtte te bewyzen dat er slechts één oplossing voor dit raadsel mogelyk was namelyk dat in het kastje onder hel schaakbord een mensch verborgen was en aangezien de fuimte in het kastje slechts klein was zou dit een dwerg geweest moeten zün Tournay beweerde zelfs dat hü den naam van den dwerg kende een zekeren Boncour Later noemde men hem Lewis ei nog Vervolg op pagina 7 9