Goudsche Courant, zaterdag 28 juni 1941

m awj mimi wmÜÊk êmmMi mJimÊm u dezen xomer naar Friesland AABITIt f Bezoek dan het planetarium te Franeker l c M MiatHOA d moker k t plaiMtaHvm epUiartrm lM tV t roto t RN JS één der beide u nder waarop d friewn zich zoo graag mttn voonttaan kan ongttwWld het vermaarde PIottetarium t franelcer gelden Dt geniale maker van dit kunstwerk £ isc tuint a werd in 1744 te Dronrij gtborcn al zoon van een eenvoupgenuwlkammcr Ongetwij eld hee t Ei3tvan zijn vader het vemult de roordig k id en de ambitte geèr d om dit inge leifefccldc meehanirme tamcn te ftellen Siêinga hee t het Planetarium gecon ftrutrrd in de achterkamer van zijn S isoonhuit Oeze kamer hee t een dub beten zolder waartutschen het rader tBcrfc ligt verborgen terw l het eigenW e Planetarium aan den ondereten selder trerd opgehangen Op dit Planetarium worden vertoond a D ni planeten die ten tijde van daVitviadtaig bakand wareit sieh bawagande labaar war tijden en batrekkeUJka afatandanwn de Mn b De maan die in één maand zoowel omhaar aa ala om de aarde draait en tevensnet de aarda in éin jaar om de zon Behalve dit Planetarium treft men ia datolderini aan e l vernuftig uurwerk waarvan de wijzer in zeven dagen eeiunaal ronddraait aa de dagen en uren aangeeft Ook iat m het laartal dat aan gehaal jaarblijft ataaa an la den nacht van SI Decemberep 1 Januari verspringt 3 Boven de bedstede is een planisfeer t bemelplein aangebracht waarvan men elk oogmtbllk van daa dag da plaats van de zon kan aflazen en a morgana en s mv mdM da plaats en het uur van op en ondergang Ook zien wa nog een aaatkl maanwijzers uwkeurig aangevende a Dan afatand van da maan mn haar verstapunt van de aarde b Den afstand van de maan van haar noordknoop b de uran van op an ondergang van de maan Ziedaar een opsomming van hetgeen dit wetenacl ppeUJke knutselwerk aanwijst Het is rischta aan beknopte en onvolledige weergave Want zouden we volledig zijn en dieper erop bigaaa dan werd da bcsehrüving M te taai vSw daa laak U in pcq ulali voor dan daafcandigs Aan en teiivoudige draaibank gemaakt J p B Zondagsruiter is iit 3f ev n dar Hechaniea moet toch wel de grootste bewondering habbèn voor de vernuftige uur en raderwerkan welke zulk een groot aantal be wegingen die alle in en op haar tijd geschieden nsuwkeurig onderhouden En vooral ala en weet hoe Ei met een eenvoudige draaibank door zijn vader vervaardigd de talrijke windsels en wielen zelf maakte en d n aog bi een tijd waarin men lang niat de varauttift werkingen kende die den menach VMi hadan ter beschikking staan En oaza bewondei mg stugt nog meer als we badenken dat Eismga behoudens eenige Bbiu a astrono m is c he taf ala aimmar aanig gedrukt w$4 over wis of sterrekunde ondw de oogenweeg Reeds op zeventienjarigen leeftijd schreef liij een verhandeling waarin hij aüe zons en maansverduisteringen tot ISOO had berekend Toen hij dertig jaar was gebeurde het dat Jupiter Mars Venus Mercurius en e maarr x zich alle gelijktijdig in het hemelteeken Aries bevonden In een boekje dat toen verscheen werd voorspeld dat dit voor de menschheid de allemoodlottigste gevolgen zou hebl en Dit bracht hem ep de idee een Planetarium te vervaardigen om de dwaasheid van die gedachte demonstratief te logenstraffen Na vier jaar was het werk gereed En het Ja hoogst eigenaardig en getuigt toch mede voor de bescheidenheid van Eisinga dat het eerst twea jaèr later door de mannen van Met zeer eenvoudige gereedschappen werd hier door den genialen Fries Eise Eisinga een kunstwerk tot stand gebracht dat ook thans nog ons aller bewondering verdient J de wetenschap werd opgemerkt Prof van Swinden achreef er toen een enthousiast werk over aa noemde het een geniaal kunstwerk zooals er geen tweede op de geheele wereld bestond Nadien werd Eisinga s levenswerk door tal van wetenschappelijke en hooggeplaatst personen uit binnen an buitenland bezocht Politiek gebeurtenissen dwongen hem met achterlating van vrouw en kinderen een vijftal jaren in ballingschap door te brengen Toen hij terugkeerde was zijn huis verhuurd en serst negen jaar later in welken tijd het werk steeds had stilgestaan kon hl de woning opnieuw betrekken Het is steeds zijn hartewensch geweest een grooter Planetarium te vervaardigen waartoe hij alle vereiachte berekeningen gemaakt en de ontwerpen in gereedheid had die zijn vernuft alleen kon uitvoeren Prof De Crane I oor tal van tegenslagen zijn deze pltuinen in portefeuille gebleven en kent het nageslacht alleen het huidige Planetarium dat intusschen interessant genoeg is om het voornaamste gedeelte dat den loc der planeten om de zon uitbeeldt nog wat nader te bekijken Hmt ternuftlg tameniM Wie de kamer betreedt ziet in het midden van de zoldering de zon hangenj waaromheen da planeten zich in elliptische banen bewegen Een planeet is dus niet steeds op denzelfden afstand van de zon In haar omloop is zu nu eens op den grootsten afstand aphelium en dan weer op den klemsten afstand perihelium van de zon Tengevolge van deze verschillende afstanden beweegt de planeet zich sneller naarmate zi dichter ep langzamer naarmate zij verder van de zon afstaat O baan die de aarde doorloopt de Ecliptica is In twaalf teekens verdeeld De banen dei ovariga planeten snijden de Ecliptica ia twee punten knoopen genaamd De planeten hebben verschillende grootten Het was Eismga niet mogelijk haar grootte aaax haai onderlingatobatrekkfag an tavana naar de evenredigheid van haar afstanden van de zon te schikken Dit valt met een enkel voorbeeld te iliustreeren Indien het bolletje dat de aarde voorstelt een middeUijn van 1 mM had zou die van M zon reeds 112 79 mM moeten bedragen terwQi dan da gemiddelde afstand tnsse en de zon en de vaarde ruim 12 meter en die tusschen dfelzon én Saturnus meer dan 100 meter behoorde te zijhi Vanzelfsprekend is dit in een kamer onmogelijk Eisinga was di S genoodzaakt hiervan af ta zien doch hij heeft er wel zorg voor gedragen dat de bolletjes van de verschillende planeten in verhouding zijn tot haar ware grootte En il deze planeten waarvan men de lengte breedte knoopen verste en naaste punten te allen tijde duidelijk en gemakkelijk kan vinden draaien in haar ware tijden om de zon We zeggen opzettelijk draaien want wentelen behoudens dan de maan doen zy niet Wel komen de aswentehngen van de aarcie en de verschijnselen welke daar weer het gevolg van zijn zeer nauwkeurig op het hemelplein voor De maanstanden De maan wentelt in 27 dagen 7 uren en 43 minuten om onzV aarde en in dienzelfden tijd om haar as Vaft daar dat wij de maan altijd van dezelfde zijde zien Tusschen den eenen Samenstand conjimctie van de maan met de zon en den eerstvolgenden verloopen avenwel 29 dagen 12 uren en 44 minuten omdat de aarde niet stilstaat maar zich op haar baan voortbeweegt De maan wordt hier door een bolletje voorgesteld dat de vergulde of verlichte zijde altijd naar de zon heeft gekeerd en dus naar de aarde öf de vergulde èf de zwarte zijde 6f Vervolg op pagina 3 Boven de bcdited de plani Fcr of hel hemelplein waar men Ik oogenblik van den dag dt ploatt van d Mon kan e Iczen tn $ morgenê tn t avonds de plaats en het uur van op en ondergang Zn het midden van de kam r ztef men de zon hangen isoaromhecn de planeten zich in elliptische banen bewegen JOHN Muddie staarde peinzend uit het raam van het oude groote kantoorgebouw Lentezon zweefde over de gebouwen van de City en kleurde zelfs de grijze daken vroolijk Ook in John s oogen lichtte een stille voldoenmg Hij droomde voor zich uit en Uet het werk een oogenblik liggen in zijn hoofd peelden vele gedachten een kleurig spel In dit oude gebouw waarin de tradities van eeuwen zich nog om de donkere balken weefden was hy John Muddie als jongfiffe bediende voor het eerst zijn loopbaan begonnen Jongste bediende een knaap van zestien toen hij met moed eif werklust bezield de deur met het majestueuze koperen firmabord binnentrad om de eerste stappen van zijn praktisch leven in de maatschappij te zetten Schuchter nog wat maar toch ook met trots en zich man voelend Neen een slappeling was John niet geweest geen jongen die zich tevreden had gesteld met een alledaagsch leventje van komen en gaan sleur en vlakheid John had zijn oogen goed den kost gegeven zijn werk met voortvafendheid en accuratesse aangepakt en terdege opgelet Het eenvoudige gemakkelijke werk had hij snal genoeg onder de knie ge legen onder zijn arbeid door wist hij zijn interesse voor het vak te voeden En het duurde slechts kort of de jongeman maakte reeds een kleine promotie Hij kreeg zoowaar iemand onder zich een nóg jongeren jongsten bediende die nu van hem orders en aanwijzingen kreeg John Muddie groeide van trots Hier was dan al het begin van zijn glorierijke loopbaan beseheiden nog maar toch reeds in ontwikkeling Hij stond nu immers een sportje hooger op de trap Het was daarbij niet gebleven John gaf blijk van een scherp en helder verstand deed sijn werk naar behooren n toonde zijn leergierigheid De tijd brak aan dat hij duvelstoejagertje af was en als bediende zijn plaats aan een der ou4e glimmende lessenaars innam Met deze maatschappelijke promotie voelde hij zijn zelfvertrouwen en plichtsgevoel toenemen de kracht van zijn eerzucht liet zich gelden en het was zijn sport zijn werk van het begin tot het eind accuraat naar de Ook dezen zetel verwisselde hij na verloop van tijd voor een anderen en beteren Muddie klom op tot tweeden boekhouder later tot boekhouder Het vertrek waar hij als klerkjo met tientallen anderen had gezeten verwisselde hij voor een kamer apart voor zichzelf Hij werd reeds lang niet meer geroepen doch had slechts te schellen om een jong bediendetje voor hem te doen vliegen In weerwil van zijn jeugdigen leeftijd had hij het verder gebracht dan honderden anderen die ouder waren dan hij Zijn scherpzinnigheid en ontwikkeling waren niet onopgemerkt gebleven en stuwden hem steeds hooger op de ladder De directiekamer waar het gezag zetelde en waar hij als jongste bediende met kloppend hart had gestaan wanneer hij er een enkelen keer met een boek of brievenmap was heen gezonden betrad hij nu met zelfvertrouwen en rustig besef van zijn waarde Hij wist dat da heer Modlin directeur en aUeenheerscher In de zaak hem met een welwillend oog beschouwde In vele gesprekken zijn werk en da zaak betreffende liet de oude heer doorschemeren dat hij vertrouwde op het oordeel en inzicht van John Muddie Bovendien het snelle opklimmen was mede een bewijs van het vertrouwen dat de baas in hem stelde anderen deden heel wat langer over het beklimmen van de ladder voor zoover zij niet hun leven lang op de onderste sporten bleven hangeit Nog was het einde van Johns opklimmen niet gekomen Hij zou nog meer carrière maken Toen de dag aanbrak dat John Muddie zich benoemd zag tot procuratiehouder voelde hij zich oneindig trotsch en dankbaar Thuis vierde hij dit heuglijk feit met een intiem feestja waarop hij aan enkelen vriend noo digde Het meest gestreeld meer dan door de gelukwenschen van hen voelde hij zich door de blijdschap van zün moeder die haar zoon met stil geluk beschouwde haar zoon die haar verwachtingen niet had teleurgfesteld Ze was tier op haar jongen haar eenigen die het zoo jong nog tot zuUc een hoogte had gebracht I John peinsdf Eenglimlach trok overzijn gelaat terwijlzün oogen afwezigrustten op het zonlicht buiten dat zijn prettige gedachtenals onderstreepte Nóg verder was hij gekomen Een vriendschap met de lieftallige dochter van den heer Modlin die spoedig uitgroeide tot liefde van weerszijden had de kroon gezet op Johns loopbaan Het huwelijk met hèèr nam de laatste beletselen weg die hem van het hoogtepunt in zijn leven scheidden De oude heer bezegelde het geluk der jonggehuwden met zijn volledige instemming en verheugde zich een zoo uitermate begaafden opvolger te hebben gevonden Eerlang zou hij zich terugtrekken uit de zaak en met een gerust hart de behartiging van het oude huis in handen laten van John Muddie Het bord op de voordeur hetzelfde dat John bij zijn eerste intrede zoo had geïmponeerd was weggenomen en vervangen doot een ander Modlin il Muddie stond er nu De glorierijke bekronmg van Johns werklust en ambitie Hier werd John Muddie gestoord in zijn overpeinzingen Een hand kneep hem gemoedehjk in zun oor Zich omwendend keek John in het glimlachende gelaat van den ouden Gaat u dezen zomer naar Friesland Vervolg van pagina 2 een grooter èf een kleiner deel van die verlichte zijde naarmate de maan vol of nieuw of tusschen vol en nieuw in is Alzoo kan men steeds alle schijngestalten van de maan op haar wars tijden aSnschouwen Vroeger kon het geheele kunstwerk van het uurwerk afzonderlijk en door een kruk met de hand bewogen worden Zoo kon het hetzij aan liefhebbers hetzu aan leerlingen in korten tijd alle verschijnselen aantoonen welke door de beweging van het uurwerk eerst na verloop van vele jaren plaats hebben en bovendien den toestand nagaan van den verle4en en den toekomenden tijd Bovendien kon men met het apparaat vlug de komende zons en maansverduisteringen aantoonen en tegelijk het jaar den dag en het uur aflezen waarop deze eclipsen zouden optreden Door de groote slijtage van het werk zag Eisinga zich echter genoopt later de kruk weg te nemen In 1825 is het geheele huis door het Rijk aangekocht voor ƒ 10 000 En later is dit bezit door koning Willem III aan de stad Franeker geschonken Op 84 jarigen leeftijd is de auto didact Eis Eisinga overleden en in Dronrijp begraven Een oote zerk met opschrift naast den hoofdingang van de kerk hou It voor den nazaat de berinnering levend aan dezen grooten Frica klerk die zijn doorgerookte steenen pijp tusschen duim en vinger hield en hem over zijn bril kwasibestraffend toevoegde Neenee kereltje zóó breng je t niet ver Droomen en uit de ramen kijken en het werk laten rusten daar kom je er met meet Blozend verschrikt keerde John Muddie de jongste bediende die den eersten dag op het kantoor werkte tot zijn taak terug Hij greep den sUnger van de copieerpers en begon dien haastig te draaien DAMMEN Een merkwaardige combinatie In een partij gespeeld In den wedstrijd om het noofdklasse kampioenschep van Rotterdam kwam de volgende stelling voot Zwart J J v d Reydcn Wit N Cohen Wit speelde In dezen stand 4S doch had 1 rekend dat 38 23 hoewel oogenscbijnlijk een zeer terke zet foutief was Immers op 28 23 mag zwart 13 19 niet wegena 48 3 8 82 33 2 en 17 23 li wegens 2 24 en 27 7 verboden Zwart zou echter op 28 23 kuanen antwoorden met 18 21 27 18 28 31 waardoor wit tot 48 42 gedwongen wordt Hierop volgt dan 13 19 en 33 28 of 32 28 zijn belde slecht wegens 17 22 van zwart zoodat voor wit de bente zet schijnt te zijn 18 11 19 2S 11 2 Hierop wint zwart echter op orginineele wijze door te vervolgen met 3 8 2 28 ï 10 28 20 15 42 een prachtige en orlgineele combinatie Wit die in den diagramstand na dere berekening tot 43 39 b Mloot had de stelltnn dus wel bijzonder goed getaxeerd Inleidint m ankspel Flankapcl wordt gewoon su ld met een i 3 i 24 19 30 24 O n ï t 3B 24 OO meer Ia da volgend twri at lOfAomen ia fö